فصل دهم : تهذیب اخلاق و ثمره آن

تهذیب اخلاق وثمره آن از آنچه مذکورشددانسته شدکه : فایده علم اخلاق ، پاک ساختن نفس است از صفات رذیله ، و آراستن آن به ملکات جمیله ، که از آن به «تهذیب اخلاق» تعبیرمی شود .

و ثمره تهذیب اخلاق ، رسیدن به خیر و سعادت ابدیه است . و باید دانست که سعادت مطلق حاصل نمی شود ، مگر اینکه صفحه نفس در جمیع اوقات از همه اخلاق ذمیمه «معرا» ، [68] و به تمام اوصاف حسنه «محلی» [69] باشد .
و اصلاح بعضی صفات یا در بعضی اوقات ، اگر چه خالی از ثمر نیست ، و لیکن موجب سعادت ابدیه نمی شود . همچنان که صحت بدن و نظام مملکت نیست مگر به دفع جمیع امراض ، و اصلاح جمیع طوایف و اشخاص در تمام اوقات .
سعید مطلق کیست؟
پس ، «سعید مطلق» کسی است که : اصلاح جمیع صفات و افعال خود را بر وجهی نموده باشد که ثابت و پایدار بوده باشد از تغییر احوال ، و در آنها خللی راه نیابد ، و ازتبدل ازمان متغیر نشود ، و از شعله های مصائب و بلایا برقی به خرمن صبرش نرسد ، و از سیلاب محنتها و «رزایا» [70] رخنه در بنیان شکر گزاریش نشود . و خار و خس شبهات را به دامن اعتقادش دسترس نباشد . بد کردن مردمان با او ، را از احسان و نیکوکاری بازندارد . و دشمنی نمودن دیگران با او در دوستی او خلل نرساند .
و بالجمله در پایداری و ثبوت اخلاق ، و قوت نفس ، و بزرگی ذات ، و حسن صفات ، به مرتبه ای رسد که اگر آنچه به ایوب پیغمبر رسید به او رسد تغیر در احوالش حاصل نگردد . و اگر بلاهای «برناس» [71] حکیم بر او نازل شود تبدل در اعمالش نشود . بلکه کسی که گوی سعادت در ربود و او را سعادت واقعی نصیب گردید ، چون فی الحقیقه داخل خیل مجردات می شود ، از عالم جسمانیات بالاتر می رود ، و دست تصرف «افلاک» [72] به دامن او نرسد ، و گرد تاثیرات ثوابت و سیار بر چهره او ننشیند . نه سعد فلک در او تاثیر کند و نه نحسش ، و نه قمرش را با او کاری باشد و نه شمسش را .
«اهل التسبیح و التقدیس لا یبالون بالتربیع و التسدیس و الانسان بعد علو النفس لا یعتنی بالسعد و النحس» .
یعنی :
«اهل ذکر پروردگار را ، از «تربیع و تسدیس» [73] کواکب چه باک است ، و ارباب نفوس قویه را از سعد و نحس فلک چه بیم» .
آری دست «کیوان» [74] فلک از «کنگره» ایوان رفعتشان دور ، و چراغ خورشید در کنج خلوتشان تار و بی نور ، و مشتری خود را شناسد ، و «بهرام» [75] مرد میدان خود را داند ، وساز و نوای زهره در محفل انسشان بی ساز و نوا ، و دف و بربطش در بزم عیششان خالی از صدا . قلم عطارد چون به نام نامیشان رسد سر اندازد ، و ماه نو چون به جمالشان نگردخود را از نظر اندازد . بلکه بسا باشد که انسان در قوت نفس و تجرد به مرتبه ای رسد که تصرف در افلاک ، بلکه در جمیع مواد کائنات نماید ، چنانکه واقعه شق القمر از سیدانبیاء و قصه رد شمس [76] از سرور اوصیاء بر آن شهادت می دهد .
_____________
۶٨ . برهنه ، خالی ، سالم .
۶٩ . مزین ، آراسته .
٧٠ . مصیبت ها .
٧١ . آنچه در کتب تراجم و غیره تفحص نمودیم شرح حال وی را نیافتیم .
٧٢ . عقیده عالمان نجوم و علوم غریبه و بعضی از حکما بر آن است که : ستارگان و افلاک در سرنوشت انسان تاثیر دارد و تدبیر امور افراد به دست آنها سپرده شده ، و بعضی از آنها را سعد ، و بعضی دیگر را نحس می دانند (رک : فرهنگ معارف اسلامی ج ٣ ، ص ١٩٩۶) . روایاتی از اهل بیت - علیهم السلام - در مذمت و رد این نوع اعتقاد و طرز تفکر وارد شده و فقهاء بزرگ شیعه مانند : علامه حلی و دیگران ، اعتقاد به تاثیر ستارگان و ارتباط حرکات موجودات به حرکت افلاک و ستارگان را کفرمی دانند . رک : بحارالانوارج ۵٨ ص٢١٧- ٣١١ ومنتهی المطلب ج٢ص ١٠١۴ .
٧٣ . تربیع و تسدیس از اصطلاحات نجومی است ، که هرگاه فاصله دو ستاره با همدیگر ٩٠ درجه (سه برج) باشد آنرا تربیع گویند . و اگر فاصله ۶٠ درجه (دو برج) باشد آنرا تسدیس گویند . (حاصل تقسیم ٣۶٠ برعدد ۴ و ۶) .
٧۴ . نگاه ستاره زحل را کیوان گویند ، که نحس اکبر هم نامیده اند . فرهنگ معارف اسلامی ج ٣ ، ص ١۶٢١ .
٧۵ . مراد ستاره مریخ است که اهل فن او را نشانه نحوست دانند . مدرک یاد شده ص ١٩٩٨ .
٧۶ . اشاره به قضیه برگشتن خورشید برای حضرت امیر المؤمنین - علیه السلام - است ، که بنا به نقل مورخین متعدد : روزی حضرت رسول اکرم - صلی الله علیه و آله - سر بر روی زانوی حضرت علی (ع) نهاده و در حال گرفتن وحی بود . که این به قدری طول کشید که آفتاب غروب نمود ، و نماز عصر حضرت علی (ع) قضا شد . سپس به دعای حضرت رسول - صلی الله علیه و آله - آفتاب برگشت و حضرت نمازش را به جا آورد و دوباره خورشید غروب کرد .
جهت اطلاع بیشتر رجوع شود به کتاب : الغدیر ، ج ٣ ، ص ١۴٠ .

دینداری و اخلاق...